1.6.1

इदानीं व्याधेर्जनकहेतुमभिधाय तथा तद्धेतुजन्यं च व्याधिम् उक्त्वा तस्य व्याधेर् ज्ञानोपायम् आह तस्येत्यादि

idānīṃ vyādherjanakahetumabhidhāya tathā taddhetujanyaṃ ca vyādhim uktvā tasya vyādher jñānopāyam āha tasyetyādi

1.6.2

अविज्ञाते हि व्याधौ चिकित्सा न प्रवर्तते अतः सामान्येन व्याधिज्ञानोपायनिदानपञ्चकाभिधानं युक्तम्

avijñāte hi vyādhau cikitsā na pravartate ataḥ sāmānyena vyādhijñānopāyanidānapañcakābhidhānaṃ yuktam

1.7.1

निदानं विवृणोति तत्रेत्यादि

nidānaṃ vivṛṇoti tatretyādi

1.7.1.2

अग्रे उक्तमिति इह खलु इत्यादिना परिणामश्च इत्यन्तेन

agre uktamiti iha khalu ityādinā pariṇāmaśca ityantena

1.7.2

कारणं च व्याधीनां संनिकृष्टं वातादि विप्रकृष्टं चार्थानामयोगादि पुनर्विप्रकृष्टं कारणं रक्तपित्तस्य ज्वरसंताप इत्यादि पुनश्च व्याधीनां सामान्येन विप्रकृष्टं कारणमुक्तं यथा प्रागपि चाधर्मादृते न रोगोत्पत्तिरभूत् इत्यादि तदेतत् सर्वमपि कारणशब्देन ग्राह्यम्

kāraṇaṃ ca vyādhīnāṃ saṃnikṛṣṭaṃ vātādi viprakṛṣṭaṃ cārthānāmayogādi punarviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ raktapittasya jvarasaṃtāpa ityādi punaśca vyādhīnāṃ sāmānyena viprakṛṣṭaṃ kāraṇamuktaṃ yathā prāgapi cādharmādṛte na rogotpattirabhūt ityādi tadetat sarvamapi kāraṇaśabdena grāhyam

1.7.3

तत्राधर्मकार्यत्वेन व्याधीनां दैवव्यपाश्रयप्रायश्चित्तबलिमङ्गलेत्यादिचिकित्सासाध्यत्वं प्रतीयते रुद्रकोपभवत्वेन च ज्वरस्य महाप्रभावत्वं तथाग्नेयत्वं च प्रतीयते क्रोधो ह्याग्नेयः तेन तन्मयो ज्वरोऽप्याग्नेयः

tatrādharmakāryatvena vyādhīnāṃ daivavyapāśrayaprāyaścittabalimaṅgaletyādicikitsāsādhyatvaṃ pratīyate rudrakopabhavatvena ca jvarasya mahāprabhāvatvaṃ tathāgneyatvaṃ ca pratīyate krodho hyāgneyaḥ tena tanmayo jvaro'pyāgneyaḥ

1.7.4

तथा च वचनम्

tathā ca vacanam

1.7.4.2

ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना

ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā

1.7.4.3

तस्मात् पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम्

tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam

1.7.4.4

इति

iti

1.7.5

वातादिजन्यत्वज्ञानेन च वातादिविपरीतभेषजसाध्यत्वं तथानुद्भूतवातादिविकारान्तरसंबन्धोऽपि भावी कल्प्यते

vātādijanyatvajñānena ca vātādiviparītabheṣajasādhyatvaṃ tathānudbhūtavātādivikārāntarasaṃbandho'pi bhāvī kalpyate

1.7.6

असात्म्यरूक्षादिहेतुसेवादर्शनेन च भावी व्याधिस्तज्जन्य उन्नीयते

asātmyarūkṣādihetusevādarśanena ca bhāvī vyādhistajjanya unnīyate

1.7.7

व्याधिपरीक्षायां च संदेहे जाते यस्य व्याधेर् हेतुसेवा दृश्यते स परिकल्प्यते एवमादि हेतुना व्याधिपरीक्षणम्

vyādhiparīkṣāyāṃ ca saṃdehe jāte yasya vyādher hetusevā dṛśyate sa parikalpyate evamādi hetunā vyādhiparīkṣaṇam

1.12.7.1

बलकालविशेषमाह बलेत्यादि

balakālaviśeṣamāha baletyādi

1.12.7.2

बलस्य कालो बलकालः तस्य विशेषो वसन्तपूर्वाह्णादिर् बलकालविशेषः

balasya kālo balakālaḥ tasya viśeṣo vasantapūrvāhṇādir balakālaviśeṣaḥ

1.12.7.3

ऋतवश्चाहोरात्राहारयोः कालाश्च ऋत्वहोरात्राहारकालाः तेषां भेदो विधिः तत्र विशेषेण नियतो बलकालविशेषः ऋत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतः तत्र ऋतुविनियतो बलकालविशेषो यथा श्लेष्मज्वरस्य वसन्तः अहोरात्रविनियतो यथा श्लेष्मज्वरस्य पूर्वाह्णः प्रदोषश्च आहारविनियतो यथा श्लेष्मज्वरस्य भुक्तमात्रकालः एवमाद्युन्नेयम्

ṛtavaścāhorātrāhārayoḥ kālāśca ṛtvahorātrāhārakālāḥ teṣāṃ bhedo vidhiḥ tatra viśeṣeṇa niyato balakālaviśeṣaḥ ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyataḥ tatra ṛtuviniyato balakālaviśeṣo yathā śleṣmajvarasya vasantaḥ ahorātraviniyato yathā śleṣmajvarasya pūrvāhṇaḥ pradoṣaśca āhāraviniyato yathā śleṣmajvarasya bhuktamātrakālaḥ evamādyunneyam

1.12.7.4

केचित् तु विधिशब्देन पूर्वकृतं कर्म ब्रुवते तत्रापि कर्मनियतो बलकालविशेषः पच्यमानकर्मकाल एव ज्ञेयः

kecit tu vidhiśabdena pūrvakṛtaṃ karma bruvate tatrāpi karmaniyato balakālaviśeṣaḥ pacyamānakarmakāla eva jñeyaḥ

1.12.7.5

एषु च बलकालेषु यद्यपि व्याधेर् अभूतप्रादुर्भावरूपा संप्राप्तिर्न भवति तथापि व्याधिसंताने तत्कालं व्याध्युत्पत्तौ संप्राप्तिर् भिन्नैव भवतीति मन्तव्यम्

eṣu ca balakāleṣu yadyapi vyādher abhūtaprādurbhāvarūpā saṃprāptirna bhavati tathāpi vyādhisaṃtāne tatkālaṃ vyādhyutpattau saṃprāptir bhinnaiva bhavatīti mantavyam

1.12.7.6

इयं च कालविशेषप्राप्त्या बलवद्व्याधिजनिका संप्राप्तिव्याधेर् विशेषं स्फुटमेव बोधयति

iyaṃ ca kālaviśeṣaprāptyā balavadvyādhijanikā saṃprāptivyādher viśeṣaṃ sphuṭameva bodhayati

1.12.7.7

यतः पूर्वाह्णे बलसंप्राप्त्या ज्वरस्य कफजत्वमुन्नीयते मध्याह्ने च बलप्राप्त्या पित्तजत्वमित्यादि

yataḥ pūrvāhṇe balasaṃprāptyā jvarasya kaphajatvamunnīyate madhyāhne ca balaprāptyā pittajatvamityādi

Āyurvedadīpikā