30.12.1.5

यत् सारमादौ गर्भस्येति शुक्रशोणितसंयोगे जीवाधिष्ठितमात्रे यत् सारभूतं तत्रापि तिष्ठति

yat sāramādau garbhasyeti śukraśoṇitasaṃyoge jīvādhiṣṭhitamātre yat sārabhūtaṃ tatrāpi tiṣṭhati

30.12.1.6

यत् तद्गर्भरसाद् रस इति गर्भरसाच्छुक्रशोणितसंयोगपरिणामेन कललरूपात् रस इति सारभूतम्

yat tadgarbharasād rasa iti garbharasācchukraśoṇitasaṃyogapariṇāmena kalalarūpāt rasa iti sārabhūtam

30.12.1.7

संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरेति यदा हृदयं निष्पद्यमानं तदैव व्यक्तलक्षणं सद्धृदयम् अधितिष्ठति यदित्यर्थः

saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat pureti yadā hṛdayaṃ niṣpadyamānaṃ tadaiva vyaktalakṣaṇaṃ saddhṛdayam adhitiṣṭhati yadityarthaḥ

30.12.1.8

एतेन गर्भावस्थात्रयेऽपि तद् ओजस् तिष्ठतीत्युच्यते परं गर्भादौ शुक्रशोणितसाररूपतया कललावस्थायां तु रससाररूपतया अवयवनिष्पत्तौ तु स्वलक्षणयुक्तम् एव भवत्योज इत्योजसः सर्वावस्थाव्यापकत्वेन महत्त्वम् उच्यते

etena garbhāvasthātraye'pi tad ojas tiṣṭhatītyucyate paraṃ garbhādau śukraśoṇitasārarūpatayā kalalāvasthāyāṃ tu rasasārarūpatayā avayavaniṣpattau tu svalakṣaṇayuktam eva bhavatyoja ityojasaḥ sarvāvasthāvyāpakatvena mahattvam ucyate

30.12.1.9

यस्य नाशात्तु नाशोऽस्तीति धात्वन्तराक्षयेऽपि सत्योजःक्षये मरणमित्यर्थः

yasya nāśāttu nāśo'stīti dhātvantarākṣaye'pi satyojaḥkṣaye maraṇamityarthaḥ

30.12.1.10

धारीति जीवधारकसंयोगिभ्यः प्रधानत्वात्

dhārīti jīvadhārakasaṃyogibhyaḥ pradhānatvāt

30.12.1.11

शरीररसस्नेह इति शरीरसारसारं रसशब्दः स्नेहशब्दश्च सारवचनः तेन शरीररसानां धातूनामपि सार इत्यर्थः

śarīrarasasneha iti śarīrasārasāraṃ rasaśabdaḥ snehaśabdaśca sāravacanaḥ tena śarīrarasānāṃ dhātūnāmapi sāra ityarthaḥ

30.12.1.12

एतच्च प्रकारान्तरेणाभ्यर्हितान् एककर्मकथनम् ओजसो ऽभ्यर्हितत्वख्यात्यर्थम्

etacca prakārāntareṇābhyarhitān ekakarmakathanam ojaso 'bhyarhitatvakhyātyartham

30.12.1.13

तत्फला ओजःफला ओजोवहा इति यावत्

tatphalā ojaḥphalā ojovahā iti yāvat

30.12.1.14

एतेन यथोक्तगुणशालित्वेनौजो महत् एतद्वहनेन फलन्तीवेति महाफला धमन्य उक्ताः

etena yathoktaguṇaśālitvenaujo mahat etadvahanena phalantīveti mahāphalā dhamanya uktāḥ

30.12.1.15

द्वितीयां निरुक्तिमाह बहुधा वा ताः फलन्तीति ता हृदयाश्रिता दशधमन्यो बहुधा अनेकप्रकारं फलन्तीति निष्पद्यन्ते एतेन मूले हृदये दशरूपाः सत्यो महासंख्याः शरीरे प्रतानभेदाद्भवन्तीत्युक्तम्

dvitīyāṃ niruktimāha bahudhā vā tāḥ phalantīti tā hṛdayāśritā daśadhamanyo bahudhā anekaprakāraṃ phalantīti niṣpadyante etena mūle hṛdaye daśarūpāḥ satyo mahāsaṃkhyāḥ śarīre pratānabhedādbhavantītyuktam

1.4.1

हेतोर्हेतुत्वं कार्ये भवतीति हेतुकार्यं व्याधिमाह अतस्त्रिविधा इत्यादि

hetorhetutvaṃ kārye bhavatīti hetukāryaṃ vyādhimāha atastrividhā ityādi

1.4.2

न चात्र यथासंख्यम् एकरूपादपि हेतोस् त्रिविधव्याध्युत्पादात्

na cātra yathāsaṃkhyam ekarūpādapi hetos trividhavyādhyutpādāt

1.4.3

अत्रापि त्रिविधवचनम् आनन्त्येऽपि रोगाणाम् आग्नेयत्वाद्यनतिक्रमोपदर्शनार्थम्

atrāpi trividhavacanam ānantye'pi rogāṇām āgneyatvādyanatikramopadarśanārtham

1.4.4

आग्नेयाः पैत्तिकाः सौम्याः कफजाः वायव्याः वातजाः

āgneyāḥ paittikāḥ saumyāḥ kaphajāḥ vāyavyāḥ vātajāḥ

1.4.5

यद्यपि प्रधानत्वेन वायव्या एव प्रथमं निर्देष्टुं युज्यन्ते तथापीह ज्वरे पित्तस्य प्रधानत्वाद् आग्नेयाभिधानम्

yadyapi pradhānatvena vāyavyā eva prathamaṃ nirdeṣṭuṃ yujyante tathāpīha jvare pittasya pradhānatvād āgneyābhidhānam

1.4.6

आग्नेयसौम्यवायव्या इति समासेनैकैकस्माद् अप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगादेस् त्रिविधरोगोत्पत्तित्वं दर्शयति असमासे हि यथासंख्यमपि

āgneyasaumyavāyavyā iti samāsenaikaikasmād apyasātmyendriyārthasaṃyogādes trividharogotpattitvaṃ darśayati asamāse hi yathāsaṃkhyamapi

1.4.7

अन्यथापि व्याधीनुक्तहेतुजान् आह द्विविधाश्चापरे इत्यादि

anyathāpi vyādhīnuktahetujān āha dvividhāścāpare ityādi

1.4.8

राजसतामसानां च विच्छिद्य पाठेनेह तन्त्रे शारीरव्याध्यधिकारप्रवृत्ते ऽनधिकारत्वेनाप्रपञ्चनीयत्वं दर्शयति अभिधानं च राजसतामसयोरिह व्याधिकथनस्य

rājasatāmasānāṃ ca vicchidya pāṭheneha tantre śārīravyādhyadhikārapravṛtte 'nadhikāratvenāprapañcanīyatvaṃ darśayati abhidhānaṃ ca rājasatāmasayoriha vyādhikathanasya

1.4.9

आगन्तवश्चाभिघातादिजा रोगा आग्नेयादिष्वेवान्तर्भवन्ति यतस्तत्रापि हि दोषप्रकोपो ऽव्यपदेश्यो ऽस्त्येव किंवा अपरे इति अप्रधानाः परो हि श्रेष्ठ उच्यते अप्रधानत्वे चोक्तैवोपपत्तिः

āgantavaścābhighātādijā rogā āgneyādiṣvevāntarbhavanti yatastatrāpi hi doṣaprakopo 'vyapadeśyo 'styeva kiṃvā apare iti apradhānāḥ paro hi śreṣṭha ucyate apradhānatve coktaivopapattiḥ

Āyurvedadīpikā