26.41.5

हेत्वन्तरम् आह ऊर्ध्वज्वलनत्वाच् चाग्नेरिति अग्नेर् अप्यूर्ध्वगतित्वाद् इत्यर्थः

hetvantaram āha ūrdhvajvalanatvāc cāgneriti agner apyūrdhvagatitvād ityarthaḥ

26.41.6

निम्नगत्वमधोगत्वमेव

nimnagatvamadhogatvameva

26.42.1

यथाद्रव्यमिति यद्यस्य रसस्य द्रव्यम् आधारस् तदनतिक्रमेण

yathādravyamiti yadyasya rasasya dravyam ādhāras tadanatikrameṇa

26.42.2

एतेन रसानां गुणकर्मणी रसाधारे द्रव्ये बोद्धव्ये इति दर्शयति

etena rasānāṃ guṇakarmaṇī rasādhāre dravye boddhavye iti darśayati

26.43.2.1

तत्रेत्यादि

tatretyādi

26.43.2.2

मधुर आदाव् उच्यते प्रशस्तायुष्यादिगुणतया प्रायः प्राणिप्रियतया च

madhura ādāv ucyate praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriyatayā ca

26.43.2.3

षडिन्द्रियाणि मनसा समम्

ṣaḍindriyāṇi manasā samam

26.43.2.4

जीवनः अभिघातादिमूर्छितस्य जीवनः

jīvanaḥ abhighātādimūrchitasya jīvanaḥ

26.43.2.5

आयुष्यस्तु आयुःप्रकर्षकारित्वेन

āyuṣyastu āyuḥprakarṣakāritvena

26.43.2.6

क्षीणस्य संधानकरो धातुपोषकत्वेन किंवा क्षीणश्चासौ क्षतश्चेति तेन क्षीणक्षतस्य उरःक्षतं संदधाति

kṣīṇasya saṃdhānakaro dhātupoṣakatvena kiṃvā kṣīṇaścāsau kṣataśceti tena kṣīṇakṣatasya uraḥkṣataṃ saṃdadhāti

26.43.2.7

षट्पदाद्यभीष्टत्वगुणकथनं प्रमेहरूपादिज्ञानोपयुक्तम्

ṣaṭpadādyabhīṣṭatvaguṇakathanaṃ prameharūpādijñānopayuktam

26.43.2.8

यदुक्तं मूत्रे ऽभिधावन्ति पिपीलिकाश्च इति तथा रिष्टे वक्ष्यति यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः इति अनेन च मधुरत्वं ज्ञायते

yaduktaṃ mūtre 'bhidhāvanti pipīlikāśca iti tathā riṣṭe vakṣyati yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ iti anena ca madhuratvaṃ jñāyate

26.43.2.9

अक्ष्यामयेनैवाभिष्यन्दे लब्धे विशेषोपादानार्थं पुनर्वचनं किंवा अभिष्यन्दो नासादिष्वपि ज्ञेयः

akṣyāmayenaivābhiṣyande labdhe viśeṣopādānārthaṃ punarvacanaṃ kiṃvā abhiṣyando nāsādiṣvapi jñeyaḥ

26.43.3.1

हृदयं तर्पयतीति हृद्यो भवति

hṛdayaṃ tarpayatīti hṛdyo bhavati

26.43.3.2

भुक्तम् अपकर्षयतीति सारयति क्लेदयति तथा जरयति भुक्तमेव

bhuktam apakarṣayatīti sārayati kledayati tathā jarayati bhuktameva

26.43.3.3

अवमूत्रितं मूत्रविषैर्जन्तुभिः परिसर्पितं च स्पर्शविशेषैः कारण्डादिभिः

avamūtritaṃ mūtraviṣairjantubhiḥ parisarpitaṃ ca sparśaviśeṣaiḥ kāraṇḍādibhiḥ

26.43.4.1

विकासी क्लेदछेदनः

vikāsī kledachedanaḥ

26.43.4.2

अधःस्रंसी विष्यन्दनशीलः

adhaḥsraṃsī viṣyandanaśīlaḥ

26.43.4.3

सर्वरसप्रत्यनीकभूत इति यत्र मात्रातिरिक्तो लवणो भवति तत्र नान्यो रस उपलक्ष्यते

sarvarasapratyanīkabhūta iti yatra mātrātirikto lavaṇo bhavati tatra nānyo rasa upalakṣyate

26.43.4.4

आहारयोगीति आहारे सदा युज्यते

āhārayogīti āhāre sadā yujyate

Āyurvedadīpikā