20.3.1.4

एवं चतुर्विधत्वादि प्रतिपाद्य पुनः प्रकारान्तरेणापरिसंख्येयतां रोगाणामाह विकारा इत्यादि

evaṃ caturvidhatvādi pratipādya punaḥ prakārāntareṇāparisaṃkhyeyatāṃ rogāṇāmāha vikārā ityādi

20.3.1.5

पुनरिति वक्ष्यमाणप्रकारान्तरेण

punariti vakṣyamāṇaprakārāntareṇa

20.3.1.6

प्रकृतिः प्रत्यासन्नं कारणं वातादि अधिष्ठानं दूष्यं लिङ्गानि लक्षणानि आयतनानि बाह्यहेतवो दुष्टाहाराचाराः एषां विकल्परूपो विशेषो विकल्पविशेषः तेषामपरिसंख्येयत्वादिति

prakṛtiḥ pratyāsannaṃ kāraṇaṃ vātādi adhiṣṭhānaṃ dūṣyaṃ liṅgāni lakṣaṇāni āyatanāni bāhyahetavo duṣṭāhārācārāḥ eṣāṃ vikalparūpo viśeṣo vikalpaviśeṣaḥ teṣāmaparisaṃkhyeyatvāditi

20.3.1.7

अत्र दोषाः संसर्गांशांशविकल्पादिभिरसंख्येयाः दूष्यास्तु शरीरावयवा अणुशः परस्परमेलकेन विभज्यमाना असंख्येयाः लिङ्गानि कृत्स्नविकारगतान्यसंख्येयान्येव आविष्कृतानि तु तन्त्रे कथितानि हेतवश्चावान्तरविशेषादसंख्येयाः प्रव्यक्ता एव

atra doṣāḥ saṃsargāṃśāṃśavikalpādibhirasaṃkhyeyāḥ dūṣyāstu śarīrāvayavā aṇuśaḥ parasparamelakena vibhajyamānā asaṃkhyeyāḥ liṅgāni kṛtsnavikāragatānyasaṃkhyeyānyeva āviṣkṛtāni tu tantre kathitāni hetavaścāvāntaraviśeṣādasaṃkhyeyāḥ pravyaktā eva

20.3.1.8

केचित् पुनः एषां विकाराः इति पठन्ति स तु पाठो नानुमतस्तावत् यदि च स्यात्तदा देहमनःप्रत्यवमर्शकम् एषाम् इति पदं बहुवचनं तु मनःशरीरयोर्बहुत्वविवक्षया

kecit punaḥ eṣāṃ vikārāḥ iti paṭhanti sa tu pāṭho nānumatastāvat yadi ca syāttadā dehamanaḥpratyavamarśakam eṣām iti padaṃ bahuvacanaṃ tu manaḥśarīrayorbahutvavivakṣayā

20.4.1

मुखानि कारणानि यथा रजस्वलागमनमलक्ष्मीमुखानाम् इति

mukhāni kāraṇāni yathā rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām iti

20.5.1

प्रेरणमिति कारणम् अनेकार्थत्वाद्धातूनाम्

preraṇamiti kāraṇam anekārthatvāddhātūnām

20.6.1

अनुबध्नन्ति अनुगच्छन्ति

anubadhnanti anugacchanti

20.6.2

न संदेहमापद्यन्त इति न संदेहविषयतामापद्यन्ते मिश्रीभूता अपि प्रतिस्वं भिन्नैर्लक्षणैर्भेदेन ज्ञायन्त इत्यर्थः

na saṃdehamāpadyanta iti na saṃdehaviṣayatāmāpadyante miśrībhūtā api pratisvaṃ bhinnairlakṣaṇairbhedena jñāyanta ityarthaḥ

20.7.1

आगन्तुनिजयोर्भेदकं लक्षणमाह आगन्तुर्हीत्यादि

āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamāha āganturhītyādi

20.7.2

आगन्तुरुत्पन्नः सन् व्यथापूर्वमिति पीडां प्रथमं कृत्वा पश्चाद्दोषाणां वैषम्यमिति दोषवैषम्यलक्षणम् उक्तं स्वलक्षणकारकं तु वैषम्यमागन्तोरादितःप्रभृति विद्यमानमप्यकिंचित्करमिति भावः

āganturutpannaḥ san vyathāpūrvamiti pīḍāṃ prathamaṃ kṛtvā paścāddoṣāṇāṃ vaiṣamyamiti doṣavaiṣamyalakṣaṇam uktaṃ svalakṣaṇakārakaṃ tu vaiṣamyamāgantorāditaḥprabhṛti vidyamānamapyakiṃcitkaramiti bhāvaḥ

20.8.1

आगन्तुनिजयोर्भेदकं लक्षणमभिधाय निजविकारकराणां वातादीनां भेदज्ञानार्थमाह तेषामित्यादि

āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamabhidhāya nijavikārakarāṇāṃ vātādīnāṃ bhedajñānārthamāha teṣāmityādi

20.8.1.2

पुरीषाधानं पक्वाशयः

purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ

20.8.2

यद्यपि प्राणादिभेदभिन्नस्य वायोः पृथगेव स्थानानि वक्ष्यति यथा स्थानं प्राणस्य शीर्षोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः इत्यादि तथापीदं वैशेषिकं स्थानं ज्ञेयं यतोऽत्र प्रायो वातविकारा भवन्ति भूताश्च दुर्जयाः अत्र च विजिते वाते सर्ववातविकारावजय इति

yadyapi prāṇādibhedabhinnasya vāyoḥ pṛthageva sthānāni vakṣyati yathā sthānaṃ prāṇasya śīrṣoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ ityādi tathāpīdaṃ vaiśeṣikaṃ sthānaṃ jñeyaṃ yato'tra prāyo vātavikārā bhavanti bhūtāśca durjayāḥ atra ca vijite vāte sarvavātavikārāvajaya iti

20.8.3

लसीका उदकस्य पिच्छाभागः

lasīkā udakasya picchābhāgaḥ

20.8.4

पित्तस्थानेषु आमाशय इति आमाशयाधोभागः श्लेष्मस्थानेष्वामाशय आमाशयोर्ध्वभागः

pittasthāneṣu āmāśaya iti āmāśayādhobhāgaḥ śleṣmasthāneṣvāmāśaya āmāśayordhvabhāgaḥ

20.11.2.1

सामान्यजा इति वातादिभिः प्रत्येकं मिलितैश्च ये जन्यन्ते

sāmānyajā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca ye janyante

20.11.2.2

नानात्मजा इति ये वातादिभिर् दोषान्तरासंपृक्तैर् जन्यन्ते

nānātmajā iti ye vātādibhir doṣāntarāsaṃpṛktair janyante

20.11.2.3

विपादिका पाणिपादस्फुटनम्

vipādikā pāṇipādasphuṭanam

20.11.2.4

पादभ्रंशः पादस्यारोपविषयदेशादन्यत्र पतनम्

pādabhraṃśaḥ pādasyāropaviṣayadeśādanyatra patanam

Āyurvedadīpikā