6.7.4

एवमुत्तरायणेऽपि व्याख्येयम्

evamuttarāyaṇe'pi vyākhyeyam

6.7.5

कालः पूर्वं व्याख्यातः मार्ग इह दक्षिणाभिमुखः मेघस्य वातो मेघवातः वर्षणं वर्षः एतैरभिहतप्रतापेऽर्क इति सम्बन्धः

kālaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ mārga iha dakṣiṇābhimukhaḥ meghasya vāto meghavātaḥ varṣaṇaṃ varṣaḥ etairabhihatapratāpe'rka iti sambandhaḥ

6.7.6

वातस्त्विह मेघसम्बन्धाहितशैत्योऽर्कतापपरिपन्थी भवति शशिनोऽव्याहतबलत्वं सूर्यस्य परिपन्थिनोऽभिहतप्रतापत्वाद् अनुगुणमेधवातवर्षणयोगाच्च

vātastviha meghasambandhāhitaśaityo'rkatāpaparipanthī bhavati śaśino'vyāhatabalatvaṃ sūryasya paripanthino'bhihatapratāpatvād anuguṇamedhavātavarṣaṇayogācca

6.7.7

जगति स्थावरजङ्गमे

jagati sthāvarajaṅgame

6.7.8

अत्र च पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवण इत्युक्तं तत् कथं सौम्ये विसर्गे तयोश्चाग्नेययोरुत्पाद इति न वाच्यम् यतो बलप्रकर्षवतो ऽर्कस्य क्षीयमाणबलस्यापि विषुवपर्यन्तं बलवत्त्वमस्त्येवेति व्युत्पादितमेव

atra ca pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇa ityuktaṃ tat kathaṃ saumye visarge tayoścāgneyayorutpāda iti na vācyam yato balaprakarṣavato 'rkasya kṣīyamāṇabalasyāpi viṣuvaparyantaṃ balavattvamastyeveti vyutpāditameva

6.8.3.1

सम्प्रति शिशिरादौ बलह्रासः प्रतिपादितो वर्षादौ च बलोत्कर्षस् तत्र शिशिरे दुर्बला वर्षासु बलवन्तः प्राणिनो भवन्तीत्यादिदुर्ग्रहं निषेद्धुम् आह आदावन्ते चेत्यादि

samprati śiśirādau balahrāsaḥ pratipādito varṣādau ca balotkarṣas tatra śiśire durbalā varṣāsu balavantaḥ prāṇino bhavantītyādidurgrahaṃ niṣeddhum āha ādāvante cetyādi

6.8.3.2

विसर्गस्यादौ वर्षासु आदानस्यान्ते ग्रीष्मे दौर्बल्यं प्रकर्षं प्राप्तं निर्दिशेदिति सम्बन्धः तथा मध्ये विसर्गस्य शरदि आदानस्य मध्ये वसन्ते मध्यं नातिक्षीणं नातिवृद्धं बलं विनिर्दिशेदिति योज्यं तथान्ते विसर्गस्य हेमन्ते अग्रे च प्रथमे आदानस्य शिशिरे श्रेष्ठं बलं विनिर्दिशेदिति योजना

visargasyādau varṣāsu ādānasyānte grīṣme daurbalyaṃ prakarṣaṃ prāptaṃ nirdiśediti sambandhaḥ tathā madhye visargasya śaradi ādānasya madhye vasante madhyaṃ nātikṣīṇaṃ nātivṛddhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojyaṃ tathānte visargasya hemante agre ca prathame ādānasya śiśire śreṣṭhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojanā

6.8.3.3

एवं मन्यते विसर्गप्रकर्षाहितबलप्रकर्षः पुरुष आदानस्यादौ शिशिरे स्तोकक्षीयमाणबलोऽपि बलवान् भवति यथा पौषमासान्ताहितवृद्धिप्रकर्षा निशा माघफाल्गुनयोः क्षीयमाणापि दिवसान्महत्येव भवति

evaṃ manyate visargaprakarṣāhitabalaprakarṣaḥ puruṣa ādānasyādau śiśire stokakṣīyamāṇabalo'pi balavān bhavati yathā pauṣamāsāntāhitavṛddhiprakarṣā niśā māghaphālgunayoḥ kṣīyamāṇāpi divasānmahatyeva bhavati

6.8.3.4

अनेन न्यायेन वर्षासु दौर्बल्यं वसन्तशरदोश्च मध्यमं बलं बोद्धव्यम्

anena nyāyena varṣāsu daurbalyaṃ vasantaśaradośca madhyamaṃ balaṃ boddhavyam

6.8.3.5

एवं कालर्तुरसदेहबलकारणत्वम् अर्कादीनां व्यवस्थापितं दोषकारणत्वं त्वग्रे ऋतुविधाननिर्देशेऽभिधास्यते

evaṃ kālarturasadehabalakāraṇatvam arkādīnāṃ vyavasthāpitaṃ doṣakāraṇatvaṃ tvagre ṛtuvidhānanirdeśe'bhidhāsyate

11.43.1

आयतनान्युपसंहरति इतीत्यादि

āyatanānyupasaṃharati itītyādi

11.43.2

विकाराणां हेतवो भवन्तीति सम्बन्धः तथा समयोगयुक्ताः सम्यग्योगयुक्ताः प्रकृतिहेतवो भवन्तीति योज्यं प्रकृतिः आरोग्यम्

vikārāṇāṃ hetavo bhavantīti sambandhaḥ tathā samayogayuktāḥ samyagyogayuktāḥ prakṛtihetavo bhavantīti yojyaṃ prakṛtiḥ ārogyam

12.2.1

पूर्वाध्याये रोगाः स्वरूपमार्गबाह्यकारणभेषजैर् अभिहिताः उपयुक्तज्ञानास् तत्कारणवातादयो बहुवाच्यत्वान् नोक्ताः अतः सम्प्रति पृथक्प्रकरणे ते ऽभिधीयन्ते वातकलाकलीये तत्रापि प्राधान्याद् वायुरेव प्रथममुच्यते

pūrvādhyāye rogāḥ svarūpamārgabāhyakāraṇabheṣajair abhihitāḥ upayuktajñānās tatkāraṇavātādayo bahuvācyatvān noktāḥ ataḥ samprati pṛthakprakaraṇe te 'bhidhīyante vātakalākalīye tatrāpi prādhānyād vāyureva prathamamucyate

12.2.1.2

कला गुणः यदुक्तं षोडशकलम् इति अकला गुणविरुद्धो दोषः तेन वातकलाकलीयो वातगुणदोषीय इत्यर्थः यदि वा कला सूक्ष्मो भागस् तस्यापि कला कलाकला तस्यापि सूक्ष्मो भाग इत्यर्थः

kalā guṇaḥ yaduktaṃ ṣoḍaśakalam iti akalā guṇaviruddho doṣaḥ tena vātakalākalīyo vātaguṇadoṣīya ityarthaḥ yadi vā kalā sūkṣmo bhāgas tasyāpi kalā kalākalā tasyāpi sūkṣmo bhāga ityarthaḥ

12.3.1

अत्रानेकर्षिवचनरूपतया वातादिगुणवचनं बह्वृषिसम्मतिदर्शनार्थं तन्त्रधर्मैतिह्ययुक्तत्वकरणार्थं च

atrānekarṣivacanarūpatayā vātādiguṇavacanaṃ bahvṛṣisammatidarśanārthaṃ tantradharmaitihyayuktatvakaraṇārthaṃ ca

12.3.1.2

असंघातमिति पित्तश्लेष्मवद् अवयवसंघातरहितम्

asaṃghātamiti pittaśleṣmavad avayavasaṃghātarahitam

12.3.1.3

अनवस्थितमिति चलस्वभावम्

anavasthitamiti calasvabhāvam

12.3.1.4

अनासाद्येति चलत्वेनानिबिडावयत्वेन चेति मन्तव्यम्

anāsādyeti calatvenānibiḍāvayatvena ceti mantavyam

12.4.1

रूक्षादयो भावप्रधानाः तेन रूक्षत्वादयो गुणा मन्तव्याः

rūkṣādayo bhāvapradhānāḥ tena rūkṣatvādayo guṇā mantavyāḥ

12.4.1.2

दारुणत्वं चलत्वं चलत्वात् एवं दीर्घंजीवितीयोक्तं चलत्वमुक्तं भवति यदि वा दारुणत्वं शोषणत्वात्काठिन्यं करोतीति

dāruṇatvaṃ calatvaṃ calatvāt evaṃ dīrghaṃjīvitīyoktaṃ calatvamuktaṃ bhavati yadi vā dāruṇatvaṃ śoṣaṇatvātkāṭhinyaṃ karotīti

Āyurvedadīpikā