6.5.2.16

अन्ये तु ब्रुवते संवत्सरस्यायनद्वयस्य च ऋतुमेलकरूपत्वाद् ऋतुग्रहणे नैव ग्रहणं लब्धं तेन कालग्रहणविशेषणं तेन कालरूपः ऋतुरिति स्त्रीणामेवार्तवदर्शनं यदृतुस्तद्व्यावर्त्यते

anye tu bruvate saṃvatsarasyāyanadvayasya ca ṛtumelakarūpatvād ṛtugrahaṇe naiva grahaṇaṃ labdhaṃ tena kālagrahaṇaviśeṣaṇaṃ tena kālarūpaḥ ṛturiti strīṇāmevārtavadarśanaṃ yadṛtustadvyāvartyate

6.5.2.17

प्रत्ययभूता इत्यत्र भूतशब्द उपमाने

pratyayabhūtā ityatra bhūtaśabda upamāne

6.5.2.18

केचिद् व्याख्यानयन्ति अर्कवायू इत्येकतया पठित्वा सोमश्च इति यत् पृथक् पठति तेनार्क्वाय्वोर् मिलितयोर् आदानं प्रति कारणत्वं विसर्गं प्रति पृथगेव सोमस्य कारणत्वमिति

kecid vyākhyānayanti arkavāyū ityekatayā paṭhitvā somaśca iti yat pṛthak paṭhati tenārkvāyvor militayor ādānaṃ prati kāraṇatvaṃ visargaṃ prati pṛthageva somasya kāraṇatvamiti

6.5.2.19

एवं बलहरणबलकरणादिष्वपि बोद्धव्यम्

evaṃ balaharaṇabalakaraṇādiṣvapi boddhavyam

6.6.1

तत्रेत्यादि

tatretyādi

6.6.2

आददान उच्छोषयन्

ādadāna ucchoṣayan

6.6.3

जगतः स्थावरजङ्गमस्य

jagataḥ sthāvarajaṅgamasya

6.6.4

स्नेहं सारं सौम्यभागमित्यर्थः

snehaṃ sāraṃ saumyabhāgamityarthaḥ

6.6.5

न केवलं रविः वायवश्च शोषयन्तः स्नेहमिति सम्बन्धः

na kevalaṃ raviḥ vāyavaśca śoṣayantaḥ snehamiti sambandhaḥ

6.6.6

तीव्राश्च रूक्षाश्च तीव्ररूक्षाः यदि वा तीव्रं रौक्ष्यं येषां ते तीव्ररूक्षाः एतच्चादाने तीव्रेण रविणा सम्बन्धाद् वायोर्भवति योगवाहित्वाद्वायोः

tīvrāśca rūkṣāśca tīvrarūkṣāḥ yadi vā tīvraṃ raukṣyaṃ yeṣāṃ te tīvrarūkṣāḥ etaccādāne tīvreṇa raviṇā sambandhād vāyorbhavati yogavāhitvādvāyoḥ

6.6.7

उक्तं हि योगवाही परं वायुः संयोगादुभयार्थकृद् इत्यादि

uktaṃ hi yogavāhī paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛd ityādi

6.6.8

यथाक्रममिति शिशिरे रौक्ष्यमल्पं तिक्तं रसमल्पं च दौर्बल्यं तथा वसन्ते मध्यं रौक्ष्यं कषायं रसं मध्यं दौर्बल्यं तथा ग्रीष्मे प्रकृष्टं रौक्ष्यं कटुकं रसं महच्च दौर्बल्यं दर्शयति

yathākramamiti śiśire raukṣyamalpaṃ tiktaṃ rasamalpaṃ ca daurbalyaṃ tathā vasante madhyaṃ raukṣyaṃ kaṣāyaṃ rasaṃ madhyaṃ daurbalyaṃ tathā grīṣme prakṛṣṭaṃ raukṣyaṃ kaṭukaṃ rasaṃ mahacca daurbalyaṃ darśayati

6.6.9

यद्यपि च कषायो रसो रूक्षतमः कटुकश्च रूक्षतरः यदुक्तं रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणां प्रवरो मध्यमः कटुः इत्यादि रौक्ष्यप्रकर्षश्च ग्रीष्मे मध्यबलं च रौक्ष्यं वसन्ते तथापि वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकस्य वाय्वग्निगुणबहुले ग्रीष्मकाल एवोत्पत्तिः पवनपृथिव्युत्कर्षवति तु वसन्ते पवनपृथिव्युत्कर्षजन्यस्य कषायस्योत्पत्तिः

yadyapi ca kaṣāyo raso rūkṣatamaḥ kaṭukaśca rūkṣataraḥ yaduktaṃ raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāṃ pravaro madhyamaḥ kaṭuḥ ityādi raukṣyaprakarṣaśca grīṣme madhyabalaṃ ca raukṣyaṃ vasante tathāpi vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukasya vāyvagniguṇabahule grīṣmakāla evotpattiḥ pavanapṛthivyutkarṣavati tu vasante pavanapṛthivyutkarṣajanyasya kaṣāyasyotpattiḥ

6.6.10

यदुक्तं वाय्वग्निगुणभूयिष्ठत्वात् कटुकः पवनपृथिव्यतिरेकात् कषायः इति

yaduktaṃ vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ pavanapṛthivyatirekāt kaṣāyaḥ iti

6.6.11

पृथिव्याद्युत्कर्षश्च कालविशेषप्रभावकृतः कार्यदर्शनादुन्नेयः

pṛthivyādyutkarṣaśca kālaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ kāryadarśanādunneyaḥ

6.6.12

अभिवर्धयन्त इति वचनाद्यथास्वकाले तिक्तादीनामभिवृद्धिः सूच्यते तेन न तदैकरसत्वम्

abhivardhayanta iti vacanādyathāsvakāle tiktādīnāmabhivṛddhiḥ sūcyate tena na tadaikarasatvam

6.6.13

अत्र च क्रमवद् रौक्ष्योत्पत्तितिक्ताद्युत्पत्ती अपि दौर्बल्योत्पत्तौ कारणं यतो रौक्ष्यमुत्पादयन्त इति तिक्तकषायकटुकान् अभिवर्धयन्त इति च हेतुगर्भविशेषणद्वयं कृत्वा दौर्बल्यम् आवहन्तीत्युक्तम्

atra ca kramavad raukṣyotpattitiktādyutpattī api daurbalyotpattau kāraṇaṃ yato raukṣyamutpādayanta iti tiktakaṣāyakaṭukān abhivardhayanta iti ca hetugarbhaviśeṣaṇadvayaṃ kṛtvā daurbalyam āvahantītyuktam

6.7.1

वर्षेत्यादि

varṣetyādi

6.7.2

तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्तौ

tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttau

6.7.3

दक्षिणाभिमुखे दक्षिणाशां गन्तुमुद्यत एवार्के तेन विषुवदुदयोपलक्षितमध्यदेशाद् उत्तरेण वर्तमानोऽपि रविर्यदैव दक्षिणाशां गन्तुमुद्यतो भवति तदैव क्षीयमाणबलो भवति उत्तराशागमनप्रकर्षाहितबलप्रकर्षतया तु स्तोकस्तोकक्रमापचीयमानबलोऽपि तथा दुर्बलो न लक्ष्यते

dakṣiṇābhimukhe dakṣiṇāśāṃ gantumudyata evārke tena viṣuvadudayopalakṣitamadhyadeśād uttareṇa vartamāno'pi raviryadaiva dakṣiṇāśāṃ gantumudyato bhavati tadaiva kṣīyamāṇabalo bhavati uttarāśāgamanaprakarṣāhitabalaprakarṣatayā tu stokastokakramāpacīyamānabalo'pi tathā durbalo na lakṣyate

Āyurvedadīpikā