1.4.2.3

स्वस्थत्वेन व्यवह्रियमाणस्य पुंसो जरादिस्वाभाविकव्याधिहरत्वेन तथाप्रहर्षव्ययायक्षयित्वानुचितशुक्रत्वाद्यप्रशस्तशारीरभावहरत्वेन ऊर्जः प्रशस्तं भावम् आदधातीति

svasthatvena vyavahriyamāṇasya puṃso jarādisvābhāvikavyādhiharatvena tathāpraharṣavyayāyakṣayitvānucitaśukratvādyapraśastaśārīrabhāvaharatvena ūrjaḥ praśastaṃ bhāvam ādadhātīti

1.4.2.4

आर्तस्य रोगनुदिति विशेषणेन ज्वरादिनार्तस्य ज्वरादिहरम्

ārtasya roganuditi viśeṣaṇena jvarādinārtasya jvarādiharam

1.4.2.5

रोगनुद् इति वचनेनैवार्तविशेषितायां लब्धायां यद् आर्तस्य इति करोति तेन सहजजरादिकृतां पीडाम् अनुद्वेजिकां परित्यज्य ज्वरादिनास्वाभाविकेन रोगेण पीडितस्येति दर्शयति

roganud iti vacanenaivārtaviśeṣitāyāṃ labdhāyāṃ yad ārtasya iti karoti tena sahajajarādikṛtāṃ pīḍām anudvejikāṃ parityajya jvarādināsvābhāvikena rogeṇa pīḍitasyeti darśayati

1.5.1.1

भेषजप्रसङ्गाद् अभेषजद्वैविध्यम् आह अभेषजम् इत्यादि

bheṣajaprasaṅgād abheṣajadvaividhyam āha abheṣajam ityādi

1.5.1.2

बाधनम् इह तदात्वमात्रबाधकं यथास्वल्पम् अपथ्यम्

bādhanam iha tadātvamātrabādhakaṃ yathāsvalpam apathyam

1.5.1.3

सानुबाधनं च दीर्घकालावस्थायिकुष्ठादिविकारकारि

sānubādhanaṃ ca dīrghakālāvasthāyikuṣṭhādivikārakāri

1.6.2.1

द्विविधं भेषजमुक्तं विभजते स्वस्थस्येत्यादि

dvividhaṃ bheṣajamuktaṃ vibhajate svasthasyetyādi

1.6.2.2

तद्वृष्यं तद्रसायनं प्राय इति छेदः

tadvṛṣyaṃ tadrasāyanaṃ prāya iti chedaḥ

1.6.2.3

यद्वृष्यं प्रायो भवति तथा रसायनं यत् प्रायो भवति आर्तस्य रोगहरं यद्बाहुल्येन तत् स्वस्थोर्जस्करम् उच्यते यत्तु द्वितीयम् आर्तरोगहरं तत् प्रायेण ज्वरादिशमनं रसायनं वाजीकरणं च भवति यथाक्षतक्षीणोक्तं सर्पिर्गुडादि रसायनं वृष्यं च भवति तथा पाण्डुरोगोक्तो योगराजो रसायनत्वेनोक्तः तथा कासाधिकारे ऽगस्त्यहरीतकी रसायनत्वेनोक्तेत्याद्य् अनुसरणीयम्

yadvṛṣyaṃ prāyo bhavati tathā rasāyanaṃ yat prāyo bhavati ārtasya rogaharaṃ yadbāhulyena tat svasthorjaskaram ucyate yattu dvitīyam ārtarogaharaṃ tat prāyeṇa jvarādiśamanaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavati yathākṣatakṣīṇoktaṃ sarpirguḍādi rasāyanaṃ vṛṣyaṃ ca bhavati tathā pāṇḍurogokto yogarājo rasāyanatvenoktaḥ tathā kāsādhikāre 'gastyaharītakī rasāyanatvenoktetyādy anusaraṇīyam

1.6.2.4

रसायनोक्तानां च ज्वरादिहरत्वम् अत्र सुव्यक्तम् एव रसायनग्रन्थेषु

rasāyanoktānāṃ ca jvarādiharatvam atra suvyaktam eva rasāyanagrantheṣu

1.6.2.5

अन्ये तु ब्रुवते यद् व्याधिमात्रहरं न तद् रसायनं किंतु शरीरसंयोगदार्ढ्याद् दीर्घायुःकर्तृत्वसाधारणधर्मयोगाद् उपचरितव्याधिहरं रसायनम् इहोच्यत इति

anye tu bruvate yad vyādhimātraharaṃ na tad rasāyanaṃ kiṃtu śarīrasaṃyogadārḍhyād dīrghāyuḥkartṛtvasādhāraṇadharmayogād upacaritavyādhiharaṃ rasāyanam ihocyata iti

1.6.2.6

ननु यदि स्वस्थोर्जस्करमपि व्याधिहरं व्याधिहरं च स्वस्थोर्जस्करं तत्किं किंचिदिति पदेन भेषजकर्मव्यवस्थादर्शकेन क्रियते ब्रूमः बाहुल्येन स्वस्थोर्जस्करत्वं व्याधिहरत्वं च व्यवस्थाप्यते न चेह सर्वार्तरोगहरस्य स्वस्थोर्जस्करत्वमिति प्रतिज्ञायते येन पाठासप्तपर्णादीनाम् अपि रसायनत्वं साधनीयशक्तित्वाद् आर्तरोगहरत्वेन यदुच्यते तदपि रसायनं वाजीकरणं च भवतीति लवमात्रोपदर्शनं क्रियते तत् स्वस्थार्तयोर् उभयार्थकर्तृत्वम्

nanu yadi svasthorjaskaramapi vyādhiharaṃ vyādhiharaṃ ca svasthorjaskaraṃ tatkiṃ kiṃciditi padena bheṣajakarmavyavasthādarśakena kriyate brūmaḥ bāhulyena svasthorjaskaratvaṃ vyādhiharatvaṃ ca vyavasthāpyate na ceha sarvārtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti pratijñāyate yena pāṭhāsaptaparṇādīnām api rasāyanatvaṃ sādhanīyaśaktitvād ārtarogaharatvena yaducyate tadapi rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavatīti lavamātropadarśanaṃ kriyate tat svasthārtayor ubhayārthakartṛtvam

1.6.2.7

प्रायःशब्दतात्पर्यं विवृणोति प्राय इत्यादि

prāyaḥśabdatātparyaṃ vivṛṇoti prāya ityādi

1.6.2.8

विशेषार्थम् इति बाहुल्यार्थम् इत्यर्थः

viśeṣārtham iti bāhulyārtham ityarthaḥ

1.8.2.1

रसायनकार्यम् आह दीर्घम् इत्यादि

rasāyanakāryam āha dīrgham ityādi

1.8.2.2

प्रभादीनां त्रयाणाम् औदर्यं योजनीयम्

prabhādīnāṃ trayāṇām audaryaṃ yojanīyam

1.8.2.3

वाक्सिद्धिः यद् उच्यते तद् अवश्यं भवतीत्यर्थः

vāksiddhiḥ yad ucyate tad avaśyaṃ bhavatītyarthaḥ

1.8.2.4

प्रणतिः लोकवन्द्यता

praṇatiḥ lokavandyatā

1.8.2.5

कथम् एतद् रसायनेन क्रियत इत्याह लाभेत्यादि रसादिग्रहणेन स्मृत्यादयो ऽपि गृह्यन्ते

katham etad rasāyanena kriyata ityāha lābhetyādi rasādigrahaṇena smṛtyādayo 'pi gṛhyante

1.12.2.1

वाजीकरणकार्यम् आहापत्येत्यादि

vājīkaraṇakāryam āhāpatyetyādi

Āyurvedadīpikā