1.131.2.3

योगो न चेति इन्द्रियार्थयोः संबन्धो न च

yogo na ceti indriyārthayoḥ saṃbandho na ca

1.131.2.4

न सुखमिति छेदः

na sukhamiti chedaḥ

1.131.2.5

इन्द्रियार्थयोर्योगाभावे अकारणत्वेन सति तु योगे कारणत्वेन योग एवान्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणम् अवधार्येत इति भावः

indriyārthayoryogābhāve akāraṇatvena sati tu yoge kāraṇatvena yoga evānvayavyatirekābhyāṃ kāraṇam avadhāryeta iti bhāvaḥ

1.131.2.6

अयं च योग इन्द्रियार्थावधिकृत्य स्पष्टत्वेनोक्तः तेन प्रज्ञाकालयोरपि बोद्धव्यः

ayaṃ ca yoga indriyārthāvadhikṛtya spaṣṭatvenoktaḥ tena prajñākālayorapi boddhavyaḥ

1.131.2.7

एतच्चेन्द्रियमर्थं चानुपादेयं कृत्वा चतुर्विधयोगस्य कारणत्वं योगानामेव हेयोपादेयत्वोपदर्शनार्थं कृतम्

etaccendriyamarthaṃ cānupādeyaṃ kṛtvā caturvidhayogasya kāraṇatvaṃ yogānāmeva heyopādeyatvopadarśanārthaṃ kṛtam

1.132.2.1

परमार्थतस् त्वात्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यर्थादृष्टान्येव तथायुक्तानि सुखदुःखकारणानीति दर्शयन्नाह नात्मेत्यादि

paramārthatas tvātmendriyamanobuddhyarthādṛṣṭānyeva tathāyuktāni sukhaduḥkhakāraṇānīti darśayannāha nātmetyādi

1.132.2.2

गोचर इन्द्रियार्थः

gocara indriyārthaḥ

1.132.2.3

कर्म अदृष्टम्

karma adṛṣṭam

1.132.2.4

तत्र आत्मानं विना न लोष्टादौ सुखदुःखे भवतः

tatra ātmānaṃ vinā na loṣṭādau sukhaduḥkhe bhavataḥ

1.132.2.5

इन्द्रियार्थादीनां च सुखदुःखकारणत्वं स्पष्टमेव

indriyārthādīnāṃ ca sukhaduḥkhakāraṇatvaṃ spaṣṭameva

1.132.2.6

कर्मापि च शुभं सुखकारणम् अशुभं च दुःखकारणम्

karmāpi ca śubhaṃ sukhakāraṇam aśubhaṃ ca duḥkhakāraṇam

1.132.2.7

यद्यात्मादय एव कारणं तर्हि किमर्थं कालाद्ययोगातियोगादय इहोच्यन्त इत्याह यथेत्यादि

yadyātmādaya eva kāraṇaṃ tarhi kimarthaṃ kālādyayogātiyogādaya ihocyanta ityāha yathetyādi

1.132.2.8

यद् बोद्धव्यं सुखदुःखं यथा बोद्धव्यं कार्यवशाद्भवति तत्तथैवोच्यते नान्यथा

yad boddhavyaṃ sukhaduḥkhaṃ yathā boddhavyaṃ kāryavaśādbhavati tattathaivocyate nānyathā

1.132.2.9

तेन सात्म्यासात्म्येन्द्रियार्थजन्यत्वेन सुखदुःखे इह प्रतीयमाने चिकित्सायाम् उपयुक्ते भवतः नात्मादिजन्यत्वेनेह सुखदुःखे अभिधीयेते न ह्यात्मादयो दुःखहेतुतया प्रतिपन्ना अपीह हेयतया प्रतिपाद्यन्ते किंत्वसात्म्येन्द्रियार्थयोगादय एव दुःखहेतवस्त्यज्यन्ते सुखहेतवः सात्म्येन्द्रियार्थयोगादयस् तूपादीयन्त इति भावः

tena sātmyāsātmyendriyārthajanyatvena sukhaduḥkhe iha pratīyamāne cikitsāyām upayukte bhavataḥ nātmādijanyatveneha sukhaduḥkhe abhidhīyete na hyātmādayo duḥkhahetutayā pratipannā apīha heyatayā pratipādyante kiṃtvasātmyendriyārthayogādaya eva duḥkhahetavastyajyante sukhahetavaḥ sātmyendriyārthayogādayas tūpādīyanta iti bhāvaḥ

1.133.2.1

इदानीं सकलकारणव्यापकं योगं व्युत्पादयितुम् ऐन्द्रियकं मानसं च स्पर्शं दर्शयितुम् आह स्पर्शनेत्यादि

idānīṃ sakalakāraṇavyāpakaṃ yogaṃ vyutpādayitum aindriyakaṃ mānasaṃ ca sparśaṃ darśayitum āha sparśanetyādi

1.133.2.2

स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्श इत्यनेनेन्द्रियाणाम् अर्थेन संबन्धं स्पर्शनेन्द्रियकृतं दर्शयति चक्षुरादीन्यपि स्पृष्टमेवार्थं जानन्ति यदि ह्य् अस्पृष्टम् एव चक्षुः श्रोत्रं घ्राणं वा गृह्णाति तदा विदूरमपि गृह्णीयात् न च गृह्णाति तस्मात् स्पृष्ट्वैवेन्द्रियाण्य् अर्थं प्रतिपद्यते मानसस्तु स्पर्शश्चिन्त्यादिनार्थेन समं सूक्ष्मो ऽस्त्येव येन मनः किंचिदेव चिन्तयति न सर्वं तेन यन्मनसा स्पृश्यते तदेव मनो गृह्णातीति स्थितिः

sparśanendriyasaṃsparśa ityanenendriyāṇām arthena saṃbandhaṃ sparśanendriyakṛtaṃ darśayati cakṣurādīnyapi spṛṣṭamevārthaṃ jānanti yadi hy aspṛṣṭam eva cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ vā gṛhṇāti tadā vidūramapi gṛhṇīyāt na ca gṛhṇāti tasmāt spṛṣṭvaivendriyāṇy arthaṃ pratipadyate mānasastu sparśaścintyādinārthena samaṃ sūkṣmo 'styeva yena manaḥ kiṃcideva cintayati na sarvaṃ tena yanmanasā spṛśyate tadeva mano gṛhṇātīti sthitiḥ

1.135.2.1

सुखदुःखोत्पत्तिक्रमम् आह इच्छेत्यादि

sukhaduḥkhotpattikramam āha icchetyādi

1.135.2.2

सुखादिच्छारूपा तृष्णा दुःखाच्च द्वेषरूपा तृष्णा प्रवर्तते

sukhādicchārūpā tṛṣṇā duḥkhācca dveṣarūpā tṛṣṇā pravartate

1.135.2.3

इयं चोत्पन्ना तृष्णा ईप्सितेऽर्थे प्रवर्तयन्ती द्विष्टे च निवर्तयन्ती प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्य सुखदुःखहेतुतामपेक्ष्य सुखदुःखे जनयतीति वाक्यार्थः

iyaṃ cotpannā tṛṣṇā īpsite'rthe pravartayantī dviṣṭe ca nivartayantī pravṛttinivṛttiviṣayasya sukhaduḥkhahetutāmapekṣya sukhaduḥkhe janayatīti vākyārthaḥ

1.135.2.4

यथोक्तं तृष्णायाः सुखदुःखहेतुत्वं दर्शयन्नाह उपादत्ते हीत्यादि

yathoktaṃ tṛṣṇāyāḥ sukhaduḥkhahetutvaṃ darśayannāha upādatte hītyādi

Āyurvedadīpikā