6.4.2.11

त्रीन् शिशिरादीनित्यनेनैव लब्धेऽपि ग्रीष्मान्तत्वे ग्रीष्मान्तानिति शिशिरस्यादिरिति विग्रहस्य तथादिशब्दस्य प्रकारवाचितायाः प्रतिषेधार्थम्

trīn śiśirādīnityanenaiva labdhe'pi grīṣmāntatve grīṣmāntāniti śiśirasyādiriti vigrahasya tathādiśabdasya prakāravācitāyāḥ pratiṣedhārtham

6.4.2.12

एवं हेमन्तान्तानिति च व्याख्येयम्

evaṃ hemantāntāniti ca vyākhyeyam

6.4.2.13

दक्षिणां दिशं प्रति अयनं दक्षिणायनम्

dakṣiṇāṃ diśaṃ prati ayanaṃ dakṣiṇāyanam

6.4.2.14

विसृजति जनयति आप्यमंशं प्राणिनां च बलमिति विसर्गः

visṛjati janayati āpyamaṃśaṃ prāṇināṃ ca balamiti visargaḥ

6.4.2.15

संज्ञाप्रणयनं च व्यवहारार्थं निरुक्तिप्रतीयमानार्थप्रतिपादनार्थं च

saṃjñāpraṇayanaṃ ca vyavahārārthaṃ niruktipratīyamānārthapratipādanārthaṃ ca

6.5.2.1

विसर्गधर्मं निर्दिशति विसर्गे पुनरित्यादि

visargadharmaṃ nirdiśati visarge punarityādi

6.5.2.2

यद्यपि चादानमादौ पठितं तथापि प्रतिलोमतन्त्रयुक्त्यादौ विसर्गगुणकथनं यदि वा प्रथममादानस्योत्तरायणरूपस्य प्रशस्तत्वादग्रेऽभिधानम् इह तु विसर्गस्य बलजनकत्वेनाभिप्रेतत्वादग्रे ऽभिधानम्

yadyapi cādānamādau paṭhitaṃ tathāpi pratilomatantrayuktyādau visargaguṇakathanaṃ yadi vā prathamamādānasyottarāyaṇarūpasya praśastatvādagre'bhidhānam iha tu visargasya balajanakatvenābhipretatvādagre 'bhidhānam

6.5.2.3

नातिरूक्षा इति सौम्यविसर्गकालसम्बन्धेन मन्दीकृतरौक्ष्याः प्रवान्तीति

nātirūkṣā iti saumyavisargakālasambandhena mandīkṛtaraukṣyāḥ pravāntīti

6.5.2.4

इतरे पुनरादान इति अप्रशान्तातिरूक्षाश्च आग्नेयादानसम्बन्धाहितरूक्षत्वात्

itare punarādāna iti apraśāntātirūkṣāśca āgneyādānasambandhāhitarūkṣatvāt

6.5.2.5

सोमश्चेत्यादि प्रकृतेन विसर्गेण सम्बध्यते

somaścetyādi prakṛtena visargeṇa sambadhyate

6.5.2.6

अव्याहतबल इति कालमार्गमेघवातादिभिस्तदा सूर्यस्य सोमपरिपन्थिनो हतबलत्वात्

avyāhatabala iti kālamārgameghavātādibhistadā sūryasya somaparipanthino hatabalatvāt

6.5.2.7

शिशिराभिः शीताभिः

śiśirābhiḥ śītābhiḥ

6.5.2.8

शश्वदिति छेदः

śaśvaditi chedaḥ

6.5.2.9

सौम्यः सोमगुणप्रधानः

saumyaḥ somaguṇapradhānaḥ

6.5.2.10

आग्नेयम् अग्निगुणप्रधानम् अप्रतिहतबलत्वेनेत्यर्थः

āgneyam agniguṇapradhānam apratihatabalatvenetyarthaḥ

6.5.2.11

नन्वेतावतैवादित्यचन्द्रवातानां बलवत्त्वमबलवत्त्वं च कथं भवतीत्याह तावेतावित्यादि

nanvetāvataivādityacandravātānāṃ balavattvamabalavattvaṃ ca kathaṃ bhavatītyāha tāvetāvityādi

6.5.2.12

कालो देवतारूपः स च नित्यरूपोऽपि प्राणिनामदृष्टेन नानारूपेण गृहीतः सन् कदाचित् सूर्यबलवायुबलसोमबलादीन् करोति स्वभावः सूर्यस्य सौम्यांशक्षयकर्तृत्वादिर् वायोर् विरूक्षणादिः सोमस्याप्यायनादिः मार्गो दक्षिण उत्तरश्च तत्र दक्षिणः कर्कटादयो धनुरन्ताः मकरादिरुत्तरः

kālo devatārūpaḥ sa ca nityarūpo'pi prāṇināmadṛṣṭena nānārūpeṇa gṛhītaḥ san kadācit sūryabalavāyubalasomabalādīn karoti svabhāvaḥ sūryasya saumyāṃśakṣayakartṛtvādir vāyor virūkṣaṇādiḥ somasyāpyāyanādiḥ mārgo dakṣiṇa uttaraśca tatra dakṣiṇaḥ karkaṭādayo dhanurantāḥ makarādiruttaraḥ

6.5.2.13

एते च कालस्वभावमार्गपरिग्रहा यथासम्भवं बोद्धव्याः न हि सोमे मार्गपरिग्रहः किंचिद् विशेषमावहति वायोश्च मार्गपरिग्रह एव नास्ति

ete ca kālasvabhāvamārgaparigrahā yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ na hi some mārgaparigrahaḥ kiṃcid viśeṣamāvahati vāyośca mārgaparigraha eva nāsti

6.5.2.14

परिगृहीताः सम्बद्धाः

parigṛhītāḥ sambaddhāḥ

6.5.2.15

कालर्त्वादीनां निर्वृतिप्रत्ययभूता निष्पत्तिकारणभूताः उपदिश्यन्ते आचार्यैः इति शेषः कालः संवत्सरोऽयनद्वयं च ऋतवः शिशिरादयः देहस्य बलं देहबलम्

kālartvādīnāṃ nirvṛtipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ upadiśyante ācāryaiḥ iti śeṣaḥ kālaḥ saṃvatsaro'yanadvayaṃ ca ṛtavaḥ śiśirādayaḥ dehasya balaṃ dehabalam

Āyurvedadīpikā