1.76.2.6

चेतनेन ह्यात्मनाधिष्ठितं मनः क्रियासु प्रवर्तते चेतनानधिष्ठितं तु मनः क्रियासु न प्रवर्तते तेन यत्कृता सा क्रिया स एव क्रियावानिति व्यपदेष्टुं युज्यते नत्वचेतनं मनः तत् पराधीनक्रियत्वेन परमार्थतः क्रियावद् अपि कर्तृत्वेन नोच्यत इति वाक्यार्थः नोच्यते इति कर्तृ इति शेषः

cetanena hyātmanādhiṣṭhitaṃ manaḥ kriyāsu pravartate cetanānadhiṣṭhitaṃ tu manaḥ kriyāsu na pravartate tena yatkṛtā sā kriyā sa eva kriyāvāniti vyapadeṣṭuṃ yujyate natvacetanaṃ manaḥ tat parādhīnakriyatvena paramārthataḥ kriyāvad api kartṛtvena nocyata iti vākyārthaḥ nocyate iti kartṛ iti śeṣaḥ

1.77.2.1

स्वतन्त्रत्वे ऽप्यनिष्टयोनिगमनम् आक्षिप्तं समादधाति यथास्वेनेत्यादि

svatantratve 'pyaniṣṭayonigamanam ākṣiptaṃ samādadhāti yathāsvenetyādi

1.77.2.1

संप्रति

saṃprati

1.77.2.2

सर्वासु नरगोहस्तिकीटादियोनिषु

sarvāsu naragohastikīṭādiyoniṣu

1.77.2.3

प्राणैस्तन्त्रयते प्राणैर्योजयति आत्मनैवायं धर्माधर्मसहायेनात्मानं सर्वयोनिषु नयति न परप्रेरितो याति यतो नान्यः पुरुषोऽस्य प्रेरकोऽस्ति ईश्वराभावात् किंवा सत्यपि ईश्वरे तस्यापि कर्मपराधीनत्वात्

prāṇaistantrayate prāṇairyojayati ātmanaivāyaṃ dharmādharmasahāyenātmānaṃ sarvayoniṣu nayati na paraprerito yāti yato nānyaḥ puruṣo'sya prerako'sti īśvarābhāvāt kiṃvā satyapi īśvare tasyāpi karmaparādhīnatvāt

1.77.2.4

इदमेव चास्यानिष्टयोनिगमने स्वातन्त्र्यं यद् अनिष्टयोनिगमनहेत्वधर्मकरणे स्वातन्त्र्यम् अधर्मकरणारब्धस्वकर्मणैवायम् अनिच्छन्नपि नीयत इत्यनिष्टयोनिगमनं भवति स्वातन्त्र्यं च यथोक्तं भवति

idameva cāsyāniṣṭayonigamane svātantryaṃ yad aniṣṭayonigamanahetvadharmakaraṇe svātantryam adharmakaraṇārabdhasvakarmaṇaivāyam anicchannapi nīyata ityaniṣṭayonigamanaṃ bhavati svātantryaṃ ca yathoktaṃ bhavati

1.78.2.1

वशी यद्यसुखैः कस्माद्भावैर् आक्रम्यते इत्यस्योत्तरं वशीत्यादि

vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvair ākramyate ityasyottaraṃ vaśītyādi

1.78.2.2

वशी स्वेच्छाधीनप्रवृत्तिः इष्टेऽनिष्टे वात्मा तेन वशी सन्नयं तानि कर्माणि करोति शुभान्यशुभानि वा आपातफलरागात् यानि कृत्वा तत्कर्मप्रभावाच्छुभेनाशुभेन वा फलेन योगमाप्नोति

vaśī svecchādhīnapravṛttiḥ iṣṭe'niṣṭe vātmā tena vaśī sannayaṃ tāni karmāṇi karoti śubhānyaśubhāni vā āpātaphalarāgāt yāni kṛtvā tatkarmaprabhāvācchubhenāśubhena vā phalena yogamāpnoti

1.78.2.3

एतेन कर्तव्ये कर्मण्यस्य वशित्वं कृतकर्मफलं त्व् अस्यानिच्छतो ऽपि भवति तेन तत्प्रति नास्य वशित्वम्

etena kartavye karmaṇyasya vaśitvaṃ kṛtakarmaphalaṃ tv asyānicchato 'pi bhavati tena tatprati nāsya vaśitvam

1.78.2.4

अन्यदपि वशित्वफलमाह वशी चेतः समाधत्त इति

anyadapi vaśitvaphalamāha vaśī cetaḥ samādhatta iti

1.78.2.5

अनिष्टेऽर्थे वशी सन्नयं मनो निवर्तयति यदि ह्ययं वशी न स्यात् न मनो निवर्तयितुं शक्नुयात्

aniṣṭe'rthe vaśī sannayaṃ mano nivartayati yadi hyayaṃ vaśī na syāt na mano nivartayituṃ śaknuyāt

1.78.2.6

अपरमपि वशित्वगमकं कर्माह वशी सर्वं निरस्यतीति

aparamapi vaśitvagamakaṃ karmāha vaśī sarvaṃ nirasyatīti

1.78.2.7

वशी सन्नयं मोक्षार्थं प्रवृत्तः सर्वारम्भं शुभाशुभफलं त्यजतीत्यर्थः

vaśī sannayaṃ mokṣārthaṃ pravṛttaḥ sarvārambhaṃ śubhāśubhaphalaṃ tyajatītyarthaḥ

1.78.2.8

इह स्वतन्त्रः परात्मना ईश्वरादिना प्रेरितप्रवृत्तिर् उच्यते वशी तु स्वयमपि प्रवर्तमान इच्छावशात् प्रवर्तते न प्रेरितप्रवृत्तिरूपत्वेनेप्सितेऽनीप्सिते च वर्तते इति स्वातन्त्र्यवशित्वयोर्भेदः

iha svatantraḥ parātmanā īśvarādinā preritapravṛttir ucyate vaśī tu svayamapi pravartamāna icchāvaśāt pravartate na preritapravṛttirūpatvenepsite'nīpsite ca vartate iti svātantryavaśitvayorbhedaḥ

1.79.2.1

सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः इत्यस्योत्तरमाह देहीत्यादि

sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ ityasyottaramāha dehītyādi

1.79.2.2

सर्वगत इति सर्वगतोऽपि सन् संस्पर्शनेन्द्रिय इति संस्पर्शनयुक्ते शरीरे वेदनाः सुखदुःखरूपा वेत्ति सर्वाश्रयस्थास्तु न वेत्तीति योजना

sarvagata iti sarvagato'pi san saṃsparśanendriya iti saṃsparśanayukte śarīre vedanāḥ sukhaduḥkharūpā vetti sarvāśrayasthāstu na vettīti yojanā

1.79.2.3

यस्मात् सर्वगतोऽप्यात्मा स्वकीय एव स्पर्शनवति शरीरे परं वेदना वेत्ति तेन सर्वाश्रयस्थाः सर्ववेदना न वेत्तीति वाक्यार्थः

yasmāt sarvagato'pyātmā svakīya eva sparśanavati śarīre paraṃ vedanā vetti tena sarvāśrayasthāḥ sarvavedanā na vettīti vākyārthaḥ

1.79.2.4

सर्वाश्रयस्था इति सर्वपरशरीरगताः

sarvāśrayasthā iti sarvaparaśarīragatāḥ

1.79.2.5

परशरीरे चात्मा स्वकर्मोपार्जितेन्द्रियाभावाद् विद्यमानोऽपि नोपलभते सुखदुःखे

paraśarīre cātmā svakarmopārjitendriyābhāvād vidyamāno'pi nopalabhate sukhaduḥkhe

1.79.2.6

स्वे स्वे शरीर इति वक्तव्ये यत्र संस्पर्शनेन्द्रिये इति करोति तेन स्वशरीरेऽपि यत्र केशनखादौ स्पर्शनेन्द्रियं नास्ति तत्र नात्मा किंचिदुपलभत इति दर्शयति

sve sve śarīra iti vaktavye yatra saṃsparśanendriye iti karoti tena svaśarīre'pi yatra keśanakhādau sparśanendriyaṃ nāsti tatra nātmā kiṃcidupalabhata iti darśayati

Āyurvedadīpikā