1.74.2.9

सव्येनावगम इति सव्येनाक्ष्णा स एवायं दक्षिणाक्षिदृष्टो घट इत्यवगम इत्यर्थः

savyenāvagama iti savyenākṣṇā sa evāyaṃ dakṣiṇākṣidṛṣṭo ghaṭa ityavagama ityarthaḥ

1.74.2.10

चेतना ज्ञानमात्रम्

cetanā jñānamātram

1.74.2.11

बुद्धिस्तु ऊहापोहज्ञानम्

buddhistu ūhāpohajñānam

1.74.2.12

अथ कथमेतान्यात्मानं गमयन्तीत्याह यस्माद् इत्यादि

atha kathametānyātmānaṃ gamayantītyāha yasmād ityādi

1.74.2.13

जीवत इति पञ्चभूतातिरिक्तात्मसंयुक्तस्य

jīvata iti pañcabhūtātiriktātmasaṃyuktasya

1.74.2.14

पञ्चत्वं तु यद्यपि जीवतो न भवति किंतु मृतस्यैव तथापि पञ्चत्वं मृतशरीरे दृश्यमानं विपर्ययात् पञ्चत्वाभावाज्जीवच्छरीरलिङ्गं भवतीति ज्ञेयम्

pañcatvaṃ tu yadyapi jīvato na bhavati kiṃtu mṛtasyaiva tathāpi pañcatvaṃ mṛtaśarīre dṛśyamānaṃ viparyayāt pañcatvābhāvājjīvaccharīraliṅgaṃ bhavatīti jñeyam

1.74.2.15

अत्रैवोदाहृताश्च प्राणापानादयो न भूतमात्रे भवन्ति निरात्मकेष्विष्टकामृतशरीरादिष्वदर्शनात्

atraivodāhṛtāśca prāṇāpānādayo na bhūtamātre bhavanti nirātmakeṣviṣṭakāmṛtaśarīrādiṣvadarśanāt

1.74.2.16

न च मन एव भूतातिरिक्तम् आत्मा भवितुमर्हति यतस्तस्यापि करणरूपस्य प्रेरणाद्यात्मना कर्त्रा कर्तव्यम्

na ca mana eva bhūtātiriktam ātmā bhavitumarhati yatastasyāpi karaṇarūpasya preraṇādyātmanā kartrā kartavyam

1.74.2.17

नापीन्द्रियाण्यात्मत्वेन स्वीकर्तुं पार्यन्ते यतस्तथा सति इन्द्रियान्तरोपलब्धम् अर्थं नेन्द्रियाणि यज्ञदत्तोपलब्धम् अर्थं देवदत्त इव प्रतिसंधातुं समर्थानि भवेयुः अस्ति चेन्द्रियान्तरोपलब्धार्थप्रतिसंधानं यथा सुरभिचन्दनं स्पृशामीत्यत्र

nāpīndriyāṇyātmatvena svīkartuṃ pāryante yatastathā sati indriyāntaropalabdham arthaṃ nendriyāṇi yajñadattopalabdham arthaṃ devadatta iva pratisaṃdhātuṃ samarthāni bhaveyuḥ asti cendriyāntaropalabdhārthapratisaṃdhānaṃ yathā surabhicandanaṃ spṛśāmītyatra

1.74.2.18

तस्मान् मन इन्द्रियभूतातिरिक्त आत्मा तिष्ठतीति ज्ञेयम्

tasmān mana indriyabhūtātirikta ātmā tiṣṭhatīti jñeyam

1.74.2.19

अत्र यद्यपि बुद्धिशब्देन चेतनाधृतिस्मृत्यहङ्काराः प्राप्यन्त एव बुद्धिप्रकारत्वेन तथापि पृथक्पृथगर्थगमकत्वेन पुनः पृथगुपात्ताः

atra yadyapi buddhiśabdena cetanādhṛtismṛtyahaṅkārāḥ prāpyanta eva buddhiprakāratvena tathāpi pṛthakpṛthagarthagamakatvena punaḥ pṛthagupāttāḥ

1.74.2.20

तथाहि चेतना गुणत्वेन अचेतनखादिभूतातिरिक्तधर्मेणात्मानं गमयति धृतिस्तु नियमात्मिका नियन्तारमात्मानं गमयति बुद्धिस्तु ऊहापोहयोरेकं कारणं गमयत्यात्मानं स्मृतिस्तु पूर्वानुभूतार्थस्मर्तारं स्थायिनमात्मानं गमयतीत्याद्यनुसरणीयम्

tathāhi cetanā guṇatvena acetanakhādibhūtātiriktadharmeṇātmānaṃ gamayati dhṛtistu niyamātmikā niyantāramātmānaṃ gamayati buddhistu ūhāpohayorekaṃ kāraṇaṃ gamayatyātmānaṃ smṛtistu pūrvānubhūtārthasmartāraṃ sthāyinamātmānaṃ gamayatītyādyanusaraṇīyam

1.74.2.21

आत्माधिष्ठानाभावे शरीरे प्राणाद्यभावमाह शरीरम् इत्यादि

ātmādhiṣṭhānābhāve śarīre prāṇādyabhāvamāha śarīram ityādi

1.74.2.22

शून्यागारमिव शून्यागारं यथा अधिष्ठातृशून्यम् एवं मृतशरीरमपि

śūnyāgāramiva śūnyāgāraṃ yathā adhiṣṭhātṛśūnyam evaṃ mṛtaśarīramapi

1.74.2.23

षड्धातुकं शरीरं तत्र षष्ठे आत्मनि गते पञ्चभूतात्मकं शरीरं भवति तेन पञ्चत्वं गतमुच्यते

ṣaḍdhātukaṃ śarīraṃ tatra ṣaṣṭhe ātmani gate pañcabhūtātmakaṃ śarīraṃ bhavati tena pañcatvaṃ gatamucyate

1.76.2.1

निष्क्रियस्य क्रिया तस्य कथम् इत्यस्योत्तरम् अचेतनमित्यादि

niṣkriyasya kriyā tasya katham ityasyottaram acetanamityādi

1.76.2.2

चेतयिता पर इति पर आत्मा चेतयिता परं न तु साक्षात् क्रियावान्

cetayitā para iti para ātmā cetayitā paraṃ na tu sākṣāt kriyāvān

1.76.2.3

ननु यद्येवं कथं तस्य क्रियेत्याह युक्तस्येत्यादि

nanu yadyevaṃ kathaṃ tasya kriyetyāha yuktasyetyādi

1.76.2.4

आत्माधिष्ठितस्यैव मनसः क्रिया उपचाराद् आत्मनः क्रियेत्युच्यत इत्यर्थः

ātmādhiṣṭhitasyaiva manasaḥ kriyā upacārād ātmanaḥ kriyetyucyata ityarthaḥ

1.76.2.5

एतद् एवोपपादयति चेतनावानित्यादि

etad evopapādayati cetanāvānityādi

Āyurvedadīpikā