1.44.2.9

अत्र त्रयाणामिति सामान्यविशेषसमवायानाम्

atra trayāṇāmiti sāmānyaviśeṣasamavāyānām

1.44.2.10

ये तु समानम् एव सामान्यम् इति कृत्वा द्रव्याद्येव सामान्यशब्देनाभिदधति तेषां मते सामान्यं च विशेषं च इत्यादिग्रन्थोक्तस्य सामान्यस्य न किंचिदनेनोक्तं स्याद् इत्यसंबन्धार्थत्वं प्रकरणस्य स्यात्

ye tu samānam eva sāmānyam iti kṛtvā dravyādyeva sāmānyaśabdenābhidadhati teṣāṃ mate sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca ityādigranthoktasya sāmānyasya na kiṃcidanenoktaṃ syād ityasaṃbandhārthatvaṃ prakaraṇasya syāt

1.44.2.11

एतच्च वृद्धिकारणत्वं सामान्यस्य न लक्षणं किं तर्ह्यायुर्वेदोपयोगिना धर्मेण निर्देशः लक्षणं तु सामान्यमेकत्वकरम् इति करिष्यति

etacca vṛddhikāraṇatvaṃ sāmānyasya na lakṣaṇaṃ kiṃ tarhyāyurvedopayoginā dharmeṇa nirdeśaḥ lakṣaṇaṃ tu sāmānyamekatvakaram iti kariṣyati

1.44.2.12

एवं द्रव्यादावपि चोद्देशानन्तरं निर्देशं करिष्यति खादीन्यात्मा इत्यादिना

evaṃ dravyādāvapi coddeśānantaraṃ nirdeśaṃ kariṣyati khādīnyātmā ityādinā

6.2.1

मात्राशितीये मात्रावदाहारस्य बलादिहेतुत्वं प्रतिपादितं तच्च ऋतुसात्म्यमपेक्ष्य कृतस्याहारस्य भवति तेन ऋतुप्रविभागपूर्वकम् ऋतुसात्म्याभिधायकं तस्याशितीयं ब्रूते

mātrāśitīye mātrāvadāhārasya balādihetutvaṃ pratipāditaṃ tacca ṛtusātmyamapekṣya kṛtasyāhārasya bhavati tena ṛtupravibhāgapūrvakam ṛtusātmyābhidhāyakaṃ tasyāśitīyaṃ brūte

6.3.2.1

अशिताद्यादिति अशितपीतलीढजग्धात्

aśitādyāditi aśitapītalīḍhajagdhāt

6.3.2.2

बलं वर्णश्चेति चकारेण पूर्वाध्यायोक्तसुखायुषी अपि गृह्येते यदि वा बलवर्णाभ्यामेव नान्तरीयकं कृत्स्नं धातुसाम्यकार्यं सुखादि गृह्यते

balaṃ varṇaśceti cakāreṇa pūrvādhyāyoktasukhāyuṣī api gṛhyete yadi vā balavarṇābhyāmeva nāntarīyakaṃ kṛtsnaṃ dhātusāmyakāryaṃ sukhādi gṛhyate

6.3.2.3

विदितमित्यनेन सम्यग्ज्ञानपूर्वकम् ऋतुसात्म्यानुष्ठानं दर्शयति

viditamityanena samyagjñānapūrvakam ṛtusātmyānuṣṭhānaṃ darśayati

6.3.2.4

चेष्टाग्रहणेन व्यवायव्यायामाभ्यङ्गादीनां ग्रहणम्

ceṣṭāgrahaṇena vyavāyavyāyāmābhyaṅgādīnāṃ grahaṇam

6.3.2.5

चेष्टाहारव्यपाश्रयं चेष्टाहारगोचरम्

ceṣṭāhāravyapāśrayaṃ ceṣṭāhāragocaram

6.4.2.1

ऋतुज्ञानमन्तरा ऋतुसात्म्यज्ञानं न सम्भवतीत्यृतूनाम् उपयुक्तस्वरूपज्ञानार्थमाह इहेत्यादि

ṛtujñānamantarā ṛtusātmyajñānaṃ na sambhavatītyṛtūnām upayuktasvarūpajñānārthamāha ihetyādi

6.4.2.2

ऋतुप्रतिपादनप्रस्तावे संवत्सरं विद्यादिति संवत्सरप्रतिपादनमृतूनामेव मिलितानां संवत्सरत्वप्रतिपादनार्थम्

ṛtupratipādanaprastāve saṃvatsaraṃ vidyāditi saṃvatsarapratipādanamṛtūnāmeva militānāṃ saṃvatsaratvapratipādanārtham

6.4.2.3

मेलकश्च बुद्ध्या व्यवह्रियते न तु परमार्थतः ऋतूनां मेलकोऽस्ति

melakaśca buddhyā vyavahriyate na tu paramārthataḥ ṛtūnāṃ melako'sti

6.4.2.4

ऋतूनां संवत्सरात्मकत्वं पुनः पुनस्त एवर्तवः परावर्तन्त इति ज्ञानार्थमवश्यं प्रतिपादनीयम्

ṛtūnāṃ saṃvatsarātmakatvaṃ punaḥ punasta evartavaḥ parāvartanta iti jñānārthamavaśyaṃ pratipādanīyam

6.4.2.5

इहेति इह प्रकरणे षडङ्गं विद्यात् अन्यत्र तु रोगभिषग्जितीयादौ तत्तत्कार्यवशाद् अन्यथापि

iheti iha prakaraṇe ṣaḍaṅgaṃ vidyāt anyatra tu rogabhiṣagjitīyādau tattatkāryavaśād anyathāpi

6.4.2.6

उक्तं च शीतोष्णवर्षलक्षणः काल इत्यादि

uktaṃ ca śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kāla ityādi

6.4.2.7

षडङ्गमिति समाहारे द्विगुः ऋतुव्यतिरेकेण संवत्सरस्याविद्यमानत्वात् यदि वा समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय इत्याश्रित्य बहुव्रीहिः कार्यः

ṣaḍaṅgamiti samāhāre dviguḥ ṛtuvyatirekeṇa saṃvatsarasyāvidyamānatvāt yadi vā samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityāśritya bahuvrīhiḥ kāryaḥ

6.4.2.8

तत्रेति ऋतुविभागकथने

tatreti ṛtuvibhāgakathane

6.4.2.9

उदगुत्तरां दिशं प्रति अयनं गमनमुदगयनम्

udaguttarāṃ diśaṃ prati ayanaṃ gamanamudagayanam

6.4.2.10

आददाति क्षपयति पृथिव्याः सौम्यांशं प्राणिनां च बलमित्यादानम्

ādadāti kṣapayati pṛthivyāḥ saumyāṃśaṃ prāṇināṃ ca balamityādānam

Āyurvedadīpikā